«اندكي سايه» از نگاه داوران كتاب سال

شمسی خسروی

آن‌كه در سايه و سكوت، آفتاب بافت
راضيه تجار
«همه‌اش را نمي‌توانم تعريف كنم. آدمي، زادة نسيان و فراموشي است. «نيست وش باشد خيال اندر جهان.» حافظه‌ام حالا ديگر همة اين گذشته را، لحظه‌هاي كوتاه ناپيوسته را به خاطر نمي‌آورد. مي‌خواهد، اما نمي‌تواند. زيرا نخست بايد مرا، خود مرا به خاطر بياورد. كه از ياد مي‌شوم. واين شدن هم الزامي است.»
اندكي سايه، اين گونه آغاز مي‌گردد. اين مقدمه ما را به ياد «بوف كور» مي‌اندازد. مردي كه خود را براي سايه‌اش روايت مي‌كند اما در اينجا سايه‌اي اگر هست، نماد روح است. نماد معنا و هستي. سايه ساكت و سنگين و تك بعدي نيست. سايه باور دارد كسي هست كه «زنده مي‌دارد. مي‌ميراند. و در پي هم آمدن شب و روز، از اوست.» و همين، مايه اميد است. براي همين، بعد از خواندن «اندكي سايه»، از سرما نمي‌لرزي.
يك گل آفتاب با تو مي‌آيد و گرمت مي‌كند. زبان و نثر قوي آن روحت را تسخير مي‌كند. سردي شاعرانه‌اي كه در نهايت ايجاز و فشردگي، دور از شلختگي و گسست، تو را غافلگير مي‌كند. تا جايي كه مصرعهايي كه در سرفصل‌ها يا در متن آمده است، كاملا هماهنگ و هم‌آوا مي‌شود و شعاري و زايد به نظر نمي‌رسد. و باران كلمات تغزلي بر تو مي‌بارد، چنان كه پشنگة باران بهاري.
«اندكي ساية» احمد بيگدلي، روايتي از جستجوگري در گمشده‌هاست. به بيداري كشاندن خوابها و به خواب بردن بيداريها. پرش و پرواز تكه‌اي از واقعيت و موجاموج رؤياست.
نويسنده با هنرمندي، از يك واقعة تاريخي ـ به جاي بيان روايتي خطي ـ پازلي ساخته كه خواننده به وقت كشف آن، با ماجراها درگير مي‌شود و لذت مي‌برد.
نويسنده براي شفاف‌سازي حقيقت و شكافتن آرام آرام پردة مه‌آلود وقايع و تأثيرگذاري هرچه بيش‌تر بر مخاطب، جدا از استفاده از عناصر داستاني، از آيات قرآني، مثنوي معنوي و اشعار شعراي معاصر، مدد گرفته. به طوري‌كه در نهايت ايجاز، به غني‌سازي محتوا مدد رسانده است. قصة داستان از جايي آغاز مي‌شود كه راوي به اتفاق دوستش «دكتر ايرج آزاد» كه فارغ التحصيل رشته قلب و عروق است و «واقفي» كه تصويرگري كتاب كودك را انجام مي‌دهد به شهر كارگري و بي‌باران مسجد سليمان مي‌آيند. در طي راه، با ديدن عكسهايي كه دكتر آورده و يادآوري‌هاي راوي، حقيقت ماجرايي را كه در دنياي كودكي‌شان جا دارد كشف مي‌كنند.
هستة اصلي ماجرا، اعتصاب كارگران شركت نفت و انتقامگيري از اراذل و اوباش در روز عاشورا است (هنگامي كه «هادي» توبه كرده و همراه اسبش، ذوالجناح، و پسر خوانده‌اش به صحنه مي‌آيد تا روضه بخواند و تعزيه‌گرداني كند).
هادي سرنگهبان شركت نفت و متهم به همكاري با مايكل انگليسي است. او در ماجراي كپرسوزان و مبارزه با مردم فقير، دخالت داشته. با برنامه ريزي قبلي اعتصاب شكن‌ها، تودة مردم را مي‌شورانند؛ و هادي به قتل مي‌رسد. پسرخوانده‌اش نيز به ضرب گلوله كشته مي‌شود. حال آنكه هادي، كه متهم به توده‌اي بودن است، بيست سال در ولايت «كريه كند» درباني امام حسين(ع) را كرده، و اهل نماز و توبه است.
خيانت او به مردم قطعي است؛ اما راه جبرانش را بازگشت مي‌داند... و بيگدلي چه زيبا اين حر زمانه را به تصوير كشيده است!
نثر و زبان شاعرانه و قدرتمند، انديشه‌اي كه تا روپود اثر را بافته است، توصيفاتي كه از فضاي بومي اثر ارائه مي‌شود، طبيعتي كه زنده و جاندار است، به نمايش گذاشتن واقعة عاشورا واستفادة نمادين از اين واقعة تاريخي و پيامي كه از دل اثر بيرون مي‌آيد، جانماية كار است، و رنگ و بوي اعتقادي اين سامان را دارد. همه اين ويژگيها، از نكات مثبت «اندكي سايه» به شمار مي آيند.
در نهايت، جاي خوشحالي است كه جريان نقد و داوري كتاب سال وزارت ارشاد، «بيگدلي» را از سايه درآورد و كتابش را در صدر نشاند. نويسنده‌اي كه نشان داد صداقت و سلامت طبعي روستايي، به همراه اصالت فرهنگي‌اش به كمك قلم او آمده است. قلمي كه ستاره چين است.
با آرزوي توفيق براي او و براي همه نويسندگاني كه در سايه، اثر هنري خود را خلق مي‌كنند. در سايه و سكوت، و بي‌هياهو و جنجال و ادعا.

خوشحالم كه از اثر، دفاع كردم
ابراهيم حسن بيگي
داوري در هر امري، از جمله كتاب سال (در هر ارگان يا نهادي كه باشد) امري نسبي است. هيچ اثري به عنوان اثر مطلق برگزيده نمي‌شود. بلكه در مقايسه با ساير آثار به عنوان اثر برتر سال معرفي مي‌شود. سال گذشته، اولين بار بود كه از سوي وزارت ارشاد، در بخش داستان بزرگسال و رمان نيز كتابي انتخاب مي‌شد. به لطف خدا و با تأكيد وزير، اين اتفاق افتاد. خيلي نگران بوديم كه چگونه در مورد يك كتاب به اجماع برسيم. نگراني ما از اين بود كه اثري را انتخاب نكنيم كه بعدا قابل دفاع نباشد.
خوشبختانه آثار سال 84 بسيار پربار بود؛ و در بين هشت نويسنده كه بسيار مطرح بودند، يك اثر بالا آمد، كه نويسنده آن، گمنام بود. ترديد داشتيم كه اثر «احمد بيگدلي» را انتخاب كنيم. حجم كتاب، يكصد و سي و چهار صفحه بود؛ و اين ، ترديد ما را بيش‌تر مي‌كرد. اما به اتفاق داوران ديگر، از جمله خانم راضيه تجار و آقايان اميرحسين فردي، كامران پارسي نژاد، فيروز زنوري جلالي [همگي از اعضاي انجمن قلم ايران] به اين نتيجه رسيديم كه اثر قابل دفاع است. بعدها متوجه شديم كه روي اثر، بسيار كار شده و چندين بار بازنويسي و چكش كاري شده است.
زبان و ساختار ادبي و محتواي آن، چينش متفاوتي داشت. ضعف ساختار و زبان نداشت. در مقايسه با ديگر آثار، ديدگاههاي متفاوتي را مطرح مي‌كرد. اثر در بحث سياسي و جناحي، وارد نمي‌شد. و خوشحالم كه از آن، دفاع كردم.
نويسنده، به مسائل بعد از ملي شدن نفت و اعتصابات و فعاليتهاي سياسي مي‌پردازد. زمان روايت رمان، در عصر حاضر است. سه شخصيت كه با هم دوست هستند، گذشته را مرور مي‌كنند. اتفاقاتي را كه در گچساران و مناطق جنوب كشور رخ داده، بازگو مي‌كنند.
جنگ هم در اثر، نقش دارد. سرگرداني انسان‌ معاصر كه از يك خوي به خصلت جديدي مي‌رسد، تحول پذيري شخصيت انسان در اجتماع را نشان مي‌دهد. و به نوعي، به ارزشهاي ديني توجه مي‌كند. اثري اومانيستي نيست كه بگويم در بستر جبر تاريخ به وجود آمده است. عواملي كه در تغيير و تحول شخصيت داستان نقش دارد، عوامل جبري نيستند، بلكه ديدگاه كاملا ديني نويسنده در آن مشهود است.

نگاه كاونده و عميق به مسائل تاريخ
كامران پارسي‌نژاد
«اندكي سايه» داراي نثري داستاني، بسيار زيبا، برجسته و در غالب موارد، فخيم است. اما اين، تنها ويژگي برجستة داستان به شمار نمي‌آيد. از آنجا كه راوي داستان در گفتار خود، صادق و امين است، و از آنجا كه نويسنده، به خوبي با مردم و محيط پيرامونش آشناست، داستان بسيار ملموس و باور پذير شده است.
در اين اثر با انباشتگي بي‌مورد صحنه و حادثه روبه‌رو نمي‌شويم. موجزگويي و اشارات ظريف، يقينا باعث شده كه داستان «اندكي سايه» نه نقص ماجرايي داشته باشد و نه با كمبود عناصر داستاني مواجه شود.
از ديگر ويژگيهاي برجستة اثر، مضمون اصلي و مضامين فرعي آن است؛ كه در زيرساخت حوادث داستان، جاسازي شده‌اند. در «اندكي سايه» با بن‌مايه‌هاي مذهبي و انساني مواجه هستيم. وانصافا نويسنده، چنين مضاميني را به موقع و در جاي خود طرح كرده است. همچنين، طرح قيام مردم عليه رژيم پهلوي و نشان دادن اين حركت و تلفيق آن با مراسم عزاداري امام حسين(ع) باعث شده تا داستان در اوج قرار گيرد. در حقيقت، رمان نگاهي عميق و كاونده به مسائل تاريخي آن روزگار دارد. و در اين خصوص نيز هيچ‌گونه ضعف اطلاعاتي، در متن مشاهده نمي‌شود. درواقع، در پشت «اندكي سايه»، ساختمان پايدار و استواري از تفكري پيوسته وجود دارد.

اين اثر بايد چندبار خوانده شود
فيروز زنوزي جلالي
يكي از ويژگيهاي «اندكي سايه» ايجاز آن است. اين رمان، اگر در اختيار هر نويسندة ديگري قرار مي‌گرفت، مي‌توانست بسيار فربه و پرگوشت شود. توصيفات اثر، بسيار تصويري‌اند. كمتر نويسنده‌اي مي‌تواند رمانش را از رنگ و بو، غني كند. حس موجود در اثر، بسيار غني و نيرومند است. زبان تقريبا شاعرانه‌اي دارد؛ و همين ويژگي، به حال و هواي اثر، كمك كرده و نيز توانسته، در اثري كه خاطره داستان است، فضايي تخيلي بسازد و وجه رمان به آن بدهد.
صحنه‌ها، ملموس و قابل اعتنا هستند. نويسنده از وجوه سياسي، اجتماعي، تاريخي و مذهبي، بسيار هوشمندانه بهره‌گيري كرده است. البته «اندكي سايه» نيز مانند تمام آثاري كه در ادبيات داستاني با آ‌نها برخورد مي‌كنيم، مشكلات خاص خود را دارد. ولي اثر بايد بارها خوانده شود تا لايه‌هاي زيرين آن نيز براي مخاطب آشكار شود.

ساختار چندگانه و منسجم
اميرحسين فردي
يكي از نقاط قوت اين اثر، زبان سالم و غني آن و ساختار چندگانه و منسجمي است كه در عين چند موضوعي بودن، دچار گسستگي نشده و وقايع به يكديگر مرتبط مي‌شوند و مخاطب را در ابهام فرو نمي‌برند. نگاه نويسنده كه در سطح و عمق اثر وجود دارد وادغام مجموعه روايتهايي كه وجود دارند، يك حس را ايجاد مي‌كند. شسته رفتگي و پاكيزگي نثر نشان مي‌دهد كه بارها اصلاح و بازنويسي شده، و اشكالات نثر و زبان و ساختار آن رفع شده است. و همين، خواننده را با وقايع و ماجراها درگير مي‌كند و او را به دنبال خود مي‌كشاند، تا آخرين سطور اثر را بي‌وقفه و بدون ملال بخواند. توصيفات اثر، فوق‌العاده جذاب و گيرا هستند، و خواننده را وارد صحنه داستان مي‌كنند.